حسین اسدی در گفتگوی اختصاصی با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «دیار آفتاب» در خصوص افت سطح آب‌های زیرزمینی و فرونشست زمین گفت: یکی از موضوعات بسیار مهم در مدیریت منابع آب کشور، ارتباط مستقیم میان برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و پدیده فرونشست است؛ موضوعی که اگر به‌درستی برای افکار عمومی تبیین نشود، آثار آن در سال‌های آینده بسیار سنگین‌تر خواهد شد.

وی افزود: در سطح کشور دو نقشه مهم تهیه شده است؛ یک نقشه مربوط به پهنه‌های فرونشست زمین و نقشه دیگر مربوط به افت سطح آب‌های زیرزمینی در دشت‌های مختلف کشور است. وقتی این دو نقشه بر هم منطبق می‌شود، به‌وضوح دیده می‌شود مناطقی که افت شدید سطح آب زیرزمینی داشته‌اند، همان مناطقی هستند که با فرونشست زمین مواجه شده‌اند.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان مرکزی بیان کرد: این انطباق نشان می‌دهد که میان کاهش سطح آب‌های زیرزمینی و فرونشست زمین رابطه‌ای مستقیم وجود دارد؛ یعنی هرجا برداشت از منابع زیرزمینی بیش از ظرفیت طبیعی سفره‌ها بوده و سطح آب پایین رفته، خطر فرونشست نیز افزایش پیدا کرده است.

۷۵ درصد آب مورد نیاز استان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود

اسدی با اشاره به افزایش وابستگی استان مرکزی به آب‌های زیرزمینی تصریح کرد: نیاز سالانه آب شرب و صنعت در استان مرکزی حدود ۱۷۰ میلیون مترمکعب است و در سال‌های گذشته تلاش شد با اجرای طرح‌های تأمین آب، بخشی از فشار برداشت از منابع زیرزمینی کاهش پیدا کند.

وی تأکید کرد: اما در سال‌های اخیر به‌دلیل تداوم خشکسالی، کاهش بارندگی‌ها و افت شدید ذخیره سدها، این تعادل به هم خورده و اکنون حدود ۲۵ درصد آب استان از منابع سطحی و حدود ۷۵ درصد از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان مرکزی خاطرنشان کرد: کاهش سهم منابع سطحی به معنای افزایش فشار بر چاه‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی است و این موضوع اگر ادامه پیدا کند، می‌تواند آثار بلندمدتی بر پایداری منابع آب استان داشته باشد.

برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی، عامل اصلی فرونشست دشت‌های استان مرکزی

اسدی با تشریح سازوکار فرونشست گفت: زمین از ذرات خاک، سنگ‌دانه‌ها و فضاهای خالی میان آن‌ها تشکیل شده است و در شرایط طبیعی، بخشی از این فضاهای خالی با آب پر می‌شود. وقتی به‌دلیل برداشت‌های مداوم، آب از این خلل و فرج خارج می‌شود، توان تحمل لایه‌های زیرزمینی کاهش می‌یابد.

وی ادامه داد: در چنین شرایطی، بارگذاری روی سطح زمین از جمله ساختمان‌ها، پل‌ها، راه‌آهن، جاده‌ها و حتی فعالیت‌های کشاورزی، فشار بیشتری بر لایه‌های زیرین وارد می‌کند و چون آب از درون خاک خارج شده، زمین توان قبلی خود را برای تحمل این فشارها ندارد و به‌تدریج دچار نشست می‌شود.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان مرکزی تأکید کرد: بنابراین فرونشست فقط یک پدیده سطحی نیست، بلکه نشانه‌ای از تغییر ساختار لایه‌های زیرزمینی و کاهش ظرفیت طبیعی زمین برای نگهداری آب است.

اسدی با اشاره به وضعیت دشت‌های کشور و استان گفت: در دشت‌هایی مانند ساوه، اراک، تهران، قم، سمنان و سایر دشت‌هایی که سطح آب زیرزمینی افت کرده، باید موضوع فرونشست با حساسیت بیشتری دنبال شود.

وی افزود: وقتی نقشه افت سطح آب‌های زیرزمینی در دشت‌ها با نقشه فرونشست زمین مقایسه می‌شود، مشخص است که دشت‌های دارای برداشت مازاد و افت شدید آب زیرزمینی، بیشترین همپوشانی را با پهنه‌های فرونشستی دارند.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان مرکزی اظهار کرد: این موضوع یک هشدار جدی برای همه بهره‌برداران منابع آب است؛ زیرا برداشت بیش از ظرفیت سفره‌ها فقط باعث کم شدن آب چاه‌ها نمی‌شود، بلکه به بافت زمین آسیب می‌زند و آثار آن ممکن است غیرقابل جبران باشد.

وی با بیان اینکه افت آب زیرزمینی پیامدهای اقتصادی سنگینی نیز دارد، گفت: یکی از نخستین آثار کاهش سطح آب زیرزمینی، افزایش هزینه استحصال آب است. برای نمونه، اگر در گذشته یک بهره‌بردار با حفاری چاه ۵۰ متری به آب می‌رسید، امروز ممکن است مجبور باشد برای رسیدن به آب تا عمق ۲۰۰ متری حفاری کند.

اسدی افزود: این تغییر عمق، فقط به معنای حفاری بیشتر نیست؛ بلکه هزینه لوله‌گذاری، خرید پمپ قوی‌تر، مصرف برق بیشتر و هزینه‌های نگهداری را نیز افزایش می‌دهد. هرچه عمق برداشت بیشتر شود، انرژی بیشتری برای پمپاژ آب لازم است و هزینه تمام‌شده آب بالا می‌رود.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان مرکزی تصریح کرد: در برخی موارد ممکن است هزینه استحصال آب آن‌قدر افزایش پیدا کند که دیگر با درآمد فعالیت کشاورزی یا تولیدی همخوانی نداشته باشد و بهره‌بردار با مشکل اقتصادی جدی مواجه شود.

اسدی مهم‌ترین پیامد فرونشست را از بین رفتن ظرفیت ذخیره آب در زمین دانست و گفت: خلل و فرج موجود در خاک از نگاه مدیریت منابع آب، همان سدهای زیرزمینی طبیعی هستند؛ زیرا در سال‌های پربارش، آب باید وارد این فضاها شود و سفره‌های زیرزمینی را تغذیه کند.

وی ادامه داد: وقتی به‌دلیل افت سطح آب و فشارهای واردشده، زمین متراکم می‌شود و فرونشست رخ می‌دهد، این فضاهای خالی از بین می‌روند و ظرفیت زمین برای پذیرش و ذخیره آب کاهش پیدا می‌کند.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان مرکزی بیان کرد: این خسارت از آن جهت خطرناک است که حتی اگر در سال‌های بعد بارندگی خوبی رخ دهد، زمینِ متراکم‌شده دیگر توان گذشته را برای نفوذ دادن آب به عمق خاک و ذخیره آن در سفره‌های زیرزمینی ندارد.

وی تأکید کرد: منابع زیرزمینی ذخایری نیستند که بتوان بدون محدودیت از آن‌ها برداشت کرد؛ هر میزان برداشت بیش از توان تجدیدپذیری سفره‌ها، در نهایت خود را به شکل افت سطح آب، کاهش کیفیت منابع و بروز پدیده‌هایی مانند فرونشست نشان می‌دهد.

فرونشست، بارش‌های خوب را هم به سیلاب تبدیل می‌کند

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان مرکزی با اشاره به اثر فرونشست بر رفتار روان‌آب‌ها گفت: در مناطقی که فرونشست رخ داده و نفوذپذیری خاک کاهش یافته است، بارندگی به‌جای اینکه وارد زمین شود، بیشتر روی سطح جاری می‌شود و به روان‌آب و سیلاب تبدیل می‌شود.

اسدی افزود: بنابراین در چنین مناطقی ممکن است حتی بارش‌های مناسب نیز به جای تقویت سفره‌های زیرزمینی، موجب شکل‌گیری سیلاب‌های مخرب شود؛ یعنی هم خسارت سیلاب به شهرها، روستاها و زیرساخت‌ها وارد می‌شود و هم فرصت ذخیره‌سازی آب در زیرزمین از دست می‌رود.

وی اظهار کرد: این مسئله هم خطر سیلاب‌های مخرب را افزایش می‌دهد و هم امکان جبران افت منابع زیرزمینی را کاهش می‌دهد؛ بنابراین مدیریت برداشت از چاه‌ها و حفاظت از سفره‌های آب زیرزمینی یک ضرورت جدی برای آینده استان است.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان مرکزی افزود: در شرایط طبیعی، بخشی از آب در مسیر حرکت خود در خاک نفوذ می‌کند و همین نفوذ باعث می‌شود زمان تمرکز طولانی‌تر و شدت جریان سطحی کمتر شود؛ اما وقتی فرونشست رخ داده و نفوذپذیری خاک کاهش یافته باشد، آب فرصت کمتری برای نفوذ دارد و سریع‌تر روی سطح زمین جاری می‌شود.

برداشت بی‌رویه از آب زیرزمینی خسارتی بلندمدت دارد

اسدی با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه نسبت به منابع آب زیرزمینی گفت: برداشت بیش از حد از چاه‌ها فقط به معنای مصرف آب امروز نیست، بلکه می‌تواند ظرفیت ذخیره آب برای سال‌های آینده را هم از بین ببرد.

وی افزود: اگر خلل و فرج خاک از بین برود و زمین متراکم شود، بازگرداندن آن به حالت اولیه بسیار دشوار و در بسیاری از موارد غیرممکن است؛ به همین دلیل باید پیش از وقوع خسارت‌های جبران‌ناپذیر، مدیریت برداشت‌ها جدی گرفته شود.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان مرکزی بیان کرد: در شرایطی که سهم منابع زیرزمینی در تأمین آب استان به حدود ۷۵ درصد رسیده، همه مصرف‌کنندگان اعم از بخش شرب، صنعت، خدمات و کشاورزی باید نسبت به شرایط موجود حساس باشند.

اسدی خاطرنشان کرد: اگر امروز برداشت‌ها کنترل نشود، در سال‌های آینده با مسائل سخت‌تری در حوزه تأمین آب، کیفیت منابع، فرونشست و خسارت‌های زیست‌محیطی روبه‌رو خواهیم شد.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان مرکزی با اشاره به راهکارهای کنترل این وضعیت گفت: حفاظت از منابع زیرزمینی، رعایت سقف پروانه‌های بهره‌برداری، جلوگیری از برداشت‌های مازاد، اصلاح الگوی مصرف در کشاورزی، صنعت و شرب و کاهش وابستگی به چاه‌ها، همگی برای پیشگیری از تشدید فرونشست ضروری است.

اسدی افزود: هدف اصلی مدیریت منابع آب، حفظ آب شرب مردم و تأمین پایدار نیازهای ضروری استان است، اما این هدف بدون حفاظت از منابع زیرزمینی و کاهش برداشت‌های غیرضروری محقق نمی‌شود.

وی افزود: فرونشست زمین فقط یک موضوع مربوط به شرکت آب منطقه‌ای نیست، بلکه با شهرسازی، کشاورزی، محیط زیست، مدیریت بحران، راه و شهرسازی، حمل‌ونقل و امنیت زیرساخت‌ها ارتباط دارد.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان مرکزی خاطرنشان کرد: لازم است تیم‌های علمی و تخصصی، ابعاد مختلف این پدیده را بررسی کنند و راهکارهای اجرایی برای کاهش برداشت، افزایش تغذیه سفره‌ها، مدیریت روان‌آب و کاهش خسارت‌های احتمالی ارائه دهند.

انتهای خبر/