به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «دیار آفتاب» امیرحسین مهرجو، فعال رسانه‌ای استان مرکزی در یادداشتی نوشت: کلان‌شهر اراک سال‌هاست که با نام «آلودگی هوا» گره خورده است، اما واقعیت این است که این شهر اکنون درگیر یک چرخه مداوم و چهارفصل از بحران‌های زیست‌محیطی گوناگون است.

امروز اراک با نوع متفاوتی از آلودگی روبروست که شاید کمتر از «ذرات معلق» و «دود» به آن توجه شده باشد، اما خطرات آن به هیچ وجه کمتر نیست.

ماجرای اوزونِ که این روزهای گرم تابستانی با وزش باد از سمت پالایشگاه شازند به جنوب غربی اراک می‌آید به بحرانی جدی تبدیل شده و بُعد جدیدی از این فاجعه است.

اوزون برخلاف تصور که آن را لایه‌ای محافظ در جو می‌دانیم، وقتی در سطح زمین و در جایی که ما نفس می‌کشیم تشکیل شود، یک گاز بسیار سمی و اکسیدکننده است که سیستم تنفسی انسان را به شدت تحریک می‌کند.

نکته حیاتی اینجاست که این آلودگی از جایی به طور مستقیم تولید نمی‌شود، بلکه در آسمان شهر زیر آفتاب ساخته می‌شود.

فرآیند تشکیل این آلودگی یک دستورالعمل شیمیایی ساده اما خطرناک دارد: ترکیب شدنِ اکسیدهای نیتروژن «NOx» و ترکیبات آلی فرار «VOCs» در حضور نور شدید خورشید و گرمای تابستان.

متأسفانه اراک به دلیل استقرار در دالانی صنعتی و وجود غول‌های پتروشیمی و پالایشگاه همواره در معرض بمباران این پیش‌سازها قرار دارد.

ایستگاه‌های پایش محیط زیست استان نشان ‌می‌دهد نشان می‌دهد که پس از اتمام دوره تعمیرات اساسی (اورهال) در واحد RFCC پالایشگاه امام خمینی (ره) شازند، میزان خروجی این ترکیبات شیمیایی به شکل محسوسی افزایش یافته است.

بادهای غالب در منطقه نیز به عنوان یک سیستم انتقال‌دهنده عمل کرده و این حجم از مواد آلاینده را مستقیماً از سایت‌های صنعتی به سمت مناطق مسکونی جنوب غربی اراک هدایت می‌کنند.

وقتی این ترکیبات در حضور آفتاب داغ تابستان اراک قرار می‌گیرند، واکنش‌های فتوشیمیایی شدیدی رخ می‌دهد که نتیجه‌اش تولید گاز اوزون در سطح شهر است. این اتفاق دقیقاً در ساعات میانی روز و اوج تابش آفتاب به بدترین حالت خود می‌رسد و برخلاف ذرات معلق که ممکن است با وزش باد جابجا شوند، اوزون می‌تواند به صورت پایدار در فضای شهر باقی بماند.

خطرات این گاز برای سلامت عمومی بسیار جدی است؛ این گاز مانند یک ماده اسیدی ضعیف عمل می‌کند که به بافت‌های نرم ریه آسیب می‌زند. افرادی که دچار بیماری‌های تنفسی، آسم یا مشکلات قلبی هستند، در روزهایی که شاخص اوزون بالا می‌رود، بیشترین آسیب را می‌بینند.

در کوتاه‌مدت، اوزون به عنوان یک اکسیدکننده قوی، بافت‌های داخلی ریه و مجاری تنفسی را دچار التهاب و حالتی شبیه به «آفتاب‌سوختگی داخلی» می‌کند. علائم آن به صورت سوزش گلو، سرفه‌های خشک و دردناک، تنگی نفس و احساس فشار در قفسه سینه ظاهر می‌شود. برای مبتلایان به آسم، مواجهه کوتاه‌مدت با اوزون به معنای حملات شدیدتر و نیاز مکرر به اسپری‌های تنفسی است.

اما فاجعه اصلی در بلندمدت رخ می‌دهد. قرارگیری مداوم در معرض اوزون باعث پیری زودرس ریه‌ها، کاهش دائمی ظرفیت حیاتی تنفس، ایجاد آسم مزمن در کودکان و بروز بیماری انسداد ریوی می‌شود.

در سطح سلولی، اوزون می‌تواند به سیستم ایمنی ریه آسیب زده و بدن را در برابر عفونت‌های باکتریایی و ویروسی به شدت ضعیف کند؛ به‌طوری‌که آمار مرگ ‌و میر ناشی از بیماری‌های قلبی و عروقی در روزهای اوج اوزون صعودی معنادار پیدا می‌کند.

متأسفانه در روزهای گرم و آفتابی اخیر، ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوای اراک افزایش چشمگیر غلظت اوزون را نشان داده‌اند که این موضوع زنگ خطری جدی برای متولیان امر و صنایع آلاینده است.

نباید فراموش کرد که ماسک‌های رایج و معمولی، هیچ تأثیری در جلوگیری از ورود گاز اوزون به سیستم تنفسی ندارند. بنابراین، بهترین و تنها راهکار عملی برای شهروندان در حال حاضر، تغییر در رفتارهای روزانه است. 

چیزی که شرایط اراک را در تابستان‌ها بحرانی‌تر می‌کند، همزمانی این گاز شیمیایی با پدیده گرد و غبار و ریزگردها است. وقتی ذرات معلق با گاز اوزون ترکیب می‌شوند، یک اثر هم‌افزایی (Synergistic) خطرناک ایجاد می‌کنند.

ذرات گرد و غبار به عنوان ناقل عمل کرده و گازهای سمی را به اعماق بیشتر ریه هدایت می‌کنند. در این حالت، نه‌تنها سیستم گوارش و چشم‌ها به دلیل گرد و خاک دچار سوزش می‌شوند، بلکه سیستم تنفسی به دلیل اسیدی شدن محیط ریه توسط اوزون، فلج می‌شود و عملاً توان دفاعی بدن در برابر آلودگی هوا به صفر می‌رسد.

توصیه اکید این است که در ساعات اوج تابش آفتاب، یعنی بین ساعت ۱۲ ظهر تا ۶ بعدازظهر، تا حد امکان از حضور طولانی‌مدت و انجام فعالیت‌های بدنی سنگین در فضای باز خودداری کنید.

پنجره‌ها را در این ساعات بسته نگه دارید و اگر در مناطق پرخطر (جنوب غربی اراک) ساکن هستید، مراقبت‌های بیشتری را برای کودکان و سالمندان در نظر بگیرید. 

در نهایت، مسئولیت سنگین این وضعیت بر دوش مدیریت پالایشگاه و نهادهای نظارتی زیست‌محیطی است. تعمیرات واحد RFCC باید با نظارت دقیق‌تری بر خروجی‌های فرار همراه می‌بود و اکنون نیز ضروری است که صنایع مستقر در منطقه، با رعایت پروتکل‌های دقیق‌تر زیست‌محیطی و کنترل نشتی‌های احتمالی از تجهیزات، بار این آلودگی فزاینده را کاهش دهند. 

مردم اراک در حالی تابستان‌ها با اوزون ناشی از پتروشیمی/پالایشگاه و ریزگردها دست‌وپنجه نرم می‌کنند که با تغییر فصل و آغاز روزهای سرد، این بحران شکل دیگری به خود می‌گیرد. در پاییز و زمستان، با پدیده وارونگی دما و آغاز مازوت‌سوزی نیروگاه شازند، هوا مملو از دی‌اکسید گوگرد و ذرات معلق دوده می‌شود. این بدان معناست که ریه شهروندان اراکی هیچ فصلی برای بازسازی و استراحت ندارد؛ در تابستان گرما و نور خورشید اوزون می‌سازد و در زمستان سرما و مازوت هوا را تیره می‌کند. این چرخه مداوم، اراک را به یکی از فرساینده‌ترین شهرهای کشور برای سلامت انسان تبدیل کرده است.