دیار آفتاب گزارش میدهد؛
پهلوی؛ قدرتِ وابسته و مشروعیتِ فروپاشیده
بازخوانی 50 سال حاکمیت رژیم پهلوی نشان میدهد وابستگی ساختاری به بیگانگان، سرکوب داخلی و فساد فراگیر، مشروعیت سیاسی این رژیم را بهتدریج از درون تهی کرد.
به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «دیار آفتاب» رژیم پهلوی بهعنوان یکی از بحثبرانگیزترین دورههای حکمرانی، همواره مورد نقد جدی پژوهشگران و تحلیلگران قرار گرفته است.
رژیم پهلوی نخستین حکومتی بود که نه بر پایه خواست عمومی یا قدرت داخلی، بلکه با حمایت مستقیم قدرتهای خارجی شکل گرفت. این وابستگی ساختاری، از آغاز سلطنت رضاخان تا سقوط محمدرضا پهلوی، جهتگیریهای کلان سیاسی و اقتصادی کشور را تحت تأثیر قرار داد.
پیامد طبیعی این وابستگی، تضعیف استقلال، غارت منابع و بیتوجهی به مطالبات مردم بود. در چنین شرایطی، ساختار سیاسی بهجای پاسخگویی به ملت، در خدمت منافع قدرتهای خارجی قرار گرفت و شکاف میان حاکمیت و جامعه بهتدریج عمیقتر شد.
در کنار وابستگی خارجی، سرکوب نهادهای آگاهیبخش، گسترش فساد و نابرابری اجتماعی، بستر نارضایتی عمومی را فراهم کرد. مجموعه این عوامل، رژیم پهلوی را با بحرانی روبهرو ساخت که در نهایت به فروپاشی آن و شکلگیری یکی از مهمترین تحولات تاریخ ایران انجامید.
در همین خصوص با کارشناسان سیاسی و تاریخی به گفتگو پرداختیم که در ادامه به شرح آن میپردازیم.
پهلوی با شاخصهای بنیادین حکومت مردود شد
محمدجواد یاری کارشناس مسائل سیاسی استان مرکزی گفت: ارزیابی عملکرد حکومتها، نیازمند شاخصهای مشخص و جهانشمول است؛ شاخصهایی که فارغ از سلیقههای سیاسی، میزان خدمت یا خیانت یک نظام سیاسی به ملت خود را روشن میکند. دموکراسی، آزادی، استقلال، اقتدار، امنیت، توسعه انسانی و هویت فرهنگی از مهمترین این معیارها بهشمار میروند که در اسناد بینالمللی نیز مورد تأکید قرار گرفتهاند.
کارشناس مسایل سیاسی استان مرکزی بیان کرد: نخستین شاخص، دموکراسی و آزادی است. رژیم پهلوی نهتنها فاقد سازوکار دموکراتیک بود، بلکه با دو کودتای آشکار در سالهای ۱۲۹۹ و ۱۳۳۲ به قدرت رسید. این کودتاها مستقیماً علیه حکومت مشروطه و نهضت ملی انجام شد و اساس مشارکت مردم در تعیین سرنوشت سیاسی را از میان برد.
وی افزود: اظهارات صریح محمدرضا پهلوی درباره مردم ایران، که آنان را فاقد صلاحیت دخالت در امور کشور میدانست، نشاندهنده نگاه تحقیرآمیز حاکمیت به ملت بود. در چنین ساختاری، برگزاری انتخابات واقعی و تحقق آزادیهای سیاسی اساساً ممکن نبود و سلطنت موروثی با دموکراسی در تعارض کامل قرار داشت.
یاری عنوان کرد: شاخص دوم، استقلال سیاسی و ملی است. شواهد تاریخی نشان میدهد پهلویها در چارچوب اراده نظام سلطه عمل میکردند. محمدرضا پهلوی خود اذعان کرده بود که نقش یک «عروسک» را ایفا میکرد. حضور بدون مانع رهبران آمریکا، انگلیس و شوروی در تهران سال ۱۳۲۲ و تصمیمگیری درباره ایران بدون حضور نمایندگان کشور، نماد فقدان استقلال بود.
کارشناس مسائل سیاسی استان مرکزی تصریح کرد: نمونههایی مانند قانون کاپیتولاسیون در سال ۱۳۴۳، که حتی ورود ایرانیان به برخی اماکن را محدود میکرد، نشاندهنده تسلیم کامل حاکمیت در برابر قدرتهای خارجی بود. در چنین شرایطی، استقلال کشور عملاً قربانی منافع بیگانگان شد و حاکمیت ملی تضعیف گردید.
وی افزود: شاخص سوم و چهارم، اقتدار و امنیت و حفظ تمامیت ارضی است. در دوره پهلوی، بخشهایی از سرزمین ایران بدون جنگ و مقاومت واگذار شد؛ از مناطق مرزی غرب و شمال غرب تا بحرین که بهعنوان استان چهاردهم کشور شناخته میشد. این واگذاریها ضربهای جدی به اقتدار ملی وارد کرد.
وی ادامه داد: ارتشی که بخش عمده بودجه کشور را به خود اختصاص داده بود، در شهریور ۱۳۲۰ ظرف چند روز فروپاشید. اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و پیامدهای آن، از جمله مرگ میلیونها ایرانی بر اثر قحطی و ناامنی، نشان داد که رژیم پهلوی نه توان دفاع داشت و نه قدرت تأمین امنیت مردم را دارد.
یاری اظهار کرد: پنجمین شاخص، توسعه انسانی و پیشرفت اجتماعی است. بر اساس شاخص توسعه انسانی سازمان ملل (HDI)، میانگین جهانی در آن دوره حدود ۵۵ بود، در حالی که ایرانِ پهلوی به عدد ۴۳ دست یافت. این آمار در شرایطی ثبت شد که کشور نه درگیر جنگ بود و نه تحریم خارجی داشت.
کارشناس مسائل سیاسی استان مرکزی گفت: در آن زمان، از حدود ۶۵ هزار روستای کشور، نزدیک به ۶۰ هزار روستا فاقد آب، برق، گاز، جاده و تلفن بودند. مصرف سرانه مواد غذایی مانند مرغ بسیار پایین بود و شکاف رفاهی میان شهر و روستا بهشدت افزایش یافته بود. این وضعیت نشاندهنده ناکارآمدی ساختاری در توسعه کشور است.
وی افزود: در حوزه علم و فناوری نیز ایرانِ پهلوی وابسته و مصرفکننده بود. حتی خرید تجهیزات نظامی پیشرفته با محدودیت مواجه میشد. در مقابل، پس از انقلاب اسلامی، ایران در حوزههایی چون موشکی، پهپادی، هوافضا، نانو، پزشکی و فناوریهای راهبردی به جایگاه قابل توجهی دست یافت.
یاری بیان کرد: شاخص هویت فرهنگی و دینی نیز در ارزیابی حکومتها اهمیت اساسی دارد. سیاست رسمی پهلوی، اسلامزدایی و تضعیف باورهای دینی جامعه بود؛ از کشف حجاب اجباری تا ترویج فساد سازمانیافته. این رویکرد، در تعارض با پیشینه تمدنی و توحیدی ایران قرار داشت.
کارشناس مسائل سیاسی استان مرکزی عنوان کرد: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مشارکت گسترده مردم در آیینهای دینی و مذهبی، از عاشورا تا اربعین و زیارت، نشاندهنده احیای هویت فرهنگی جامعه است. بسیاری از تحلیلگران، این تحول را یکی از مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی در برابر سیاستهای فرهنگی رژیم گذشته میدانند.
وی افزود: در مجموع، بررسی شاخصهای بنیادین حکمرانی نشان میدهد رژیم پهلوی در تأمین منافع ملی، توسعه پایدار و حفظ استقلال کشور ناکام بوده است. در مقابل، جمهوری اسلامی ایران با وجود فشارها و موانع، توانسته در بسیاری از حوزهها مسیر متفاوتی را رقم بزند و کارنامهای قابل دفاع ارائه دهد.
وابستگی خارجی، ستون اصلی خیانت پهلوی بود
امین الله رضایی کارشناس تاریخ استان مرکزی گفت: مطالعه تاریخ معاصر ایران نشان میدهد یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی حکومتها، میزان استقلال سیاسی آنهاست. در این چارچوب، رژیم پهلوی نخستین حکومتی بود که نه با اتکا به پایگاه اجتماعی یا قدرت داخلی، بلکه با حمایت مستقیم قدرتهای خارجی بر سر کار آمد.
کارشناس تاریخ استان مرکزی بیان کرد: برخلاف حکومتهای پیشین مانند زندیه، افشاریه و قاجاریه که هرچند ضعفهایی داشتند اما بر پایه نیروهای داخلی شکل گرفتند، رژیم پهلوی محصول طراحی و حمایت مستقیم انگلستان بود. رضاخان با پرورش سیاسی و نظامی انگلیسیها به قدرت رسید و بهعنوان عامل اجرای منافع آنان در ایران عمل کرد.
وی افزود: وابستگی سیاسی پهلوی بهحدی بود که در سال ۱۳۲۰، با دستور مستقیم انگلیس، رضاخان از کشور اخراج شد. اسناد تاریخی نشان میدهد حتی شنیدن رادیوهای خارجی بدون اجازه سفارت انگلستان، از نظر آنان نشانه نافرمانی شاه تلقی میشد و او را فاقد صلاحیت ادامه سلطنت میدانستند.
رضایی عنوان کرد: این وابستگی زمینهساز غارت گسترده منابع ایران شد. انگلیس و آمریکا در طول سلطنت پهلوی توانستند بخش مهمی از منابع معدنی، نفتی و اقتصادی کشور را در اختیار بگیرند، بدون آنکه منافع واقعی آن به مردم ایران بازگردد.
کارشناس تاریخ اظهار کرد: از دیگر جنایتهای برجسته رژیم پهلوی، سرکوب خونین دانشگاهها و دانشجویان است. دانشگاهها بهعنوان مراکز آگاهی و اعتراض، همواره هدف حملات امنیتی قرار داشتند و به یکی از نقاط سیاه کارنامه این رژیم تبدیل شدند.
وی افزود: نخستین نمونه بارز، واقعه ۱۶ آذر ۱۳۳۲ بود؛ کمتر از چهار ماه پس از کودتای ۲۸ مرداد و سرنگونی دولت ملی دکتر مصدق. اعتراض دانشجویان به برقراری روابط مجدد با انگلیس و سفر نیکسون، با یورش نیروهای نظامی به دانشگاه تهران پاسخ داده شد و چند دانشجو به شهادت رسیدند.
رضایی تصریح کرد: دومین حمله گسترده، در سال ۱۳۴۰ و با یورش چتربازان به دانشگاه تهران رخ داد. در این حادثه، صدها دانشجو و استاد مورد ضربوشتم قرار گرفتند و رئیس وقت دانشگاه نیز در اعتراض به این اقدام از سمت خود استعفا داد.
کارشناس تاریخ استان مرکزی گفت: سومین جنایت، حمله نیروهای شهربانی به دانشگاه آذربایجان در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۷ بود که به مجروح شدن شمار زیادی از دانشجویان و شهادت چند نفر انجامید. این وقایع نشاندهنده هراس رژیم از آگاهی و مطالبهگری نسل جوان بود.
وی افزود: تشکیل سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ساواک، یکی دیگر از نمادهای جنایت پهلوی بهشمار میرود. این سازمان با آموزش و حمایت سرویسهای اطلاعاتی خارجی، به ابزار سرکوب گسترده مخالفان سیاسی تبدیل شد.
رضایی بیان کرد: بر اساس خاطرات برخی مقامات نزدیک به دربار، حداقل ۲۵ هزار زندانی سیاسی در زندانهای رژیم شاه نگهداری میشدند. خشونت، شکنجه و حذف فیزیکی مخالفان، سیاست رسمی حاکمیت بود و شاه معتقد بود تنها راه بقا، حذف منتقدان است.
کارشناس تاریخ استان مرکزی عنوان کرد: در کنار سرکوب سیاسی، فساد اقتصادی نیز بهصورت ساختاری در رژیم پهلوی نهادینه شده بود. بهویژه پس از افزایش قیمت نفت در سال ۱۳۵۳، حجم رشوهگیری و اختلاس به شکل بیسابقهای افزایش یافت.
وی افزود: فریدون هویدا در کتاب «سقوط شاه» افشا میکند که کمیسیون سنای آمریکا از پرداخت رشوههای کلان توسط شرکتهای آمریکایی به اطرافیان شاه، از جمله شوهر خواهر شاه و فرمانده نیروی هوایی، پرده برداشت. این فساد، محدود به افراد نبود و کل ساختار را دربرمیگرفت.
رضایی اظهار کرد: اسدالله علم، وزیر دربار، در خاطرات خود مینویسد شاه در سال ۱۳۵۳ مبلغ ۵۰۰ میلیون لیر به انگلستان کمک کرد تا صنایع غذایی آن کشور از ورشکستگی نجات یابد. این اقدام در حالی انجام شد که اکثریت روستاهای ایران از آب سالم و برق محروم بودند.
کارشناس مسائل سیاسی استان مرکزی گفت: طبق آمار همان دوره، تنها یک درصد روستاهای کشور به آب سالم دسترسی داشتند و چهار درصد از نعمت برق برخوردار بودند. راههای ارتباطی نیز در بسیاری از مناطق حتی برای عبور خودرو مناسب نبود و فقر گسترده بر زندگی مردم سایه انداخته بود.
به گزارش دیار آفتاب، در مجموع، بررسی ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی رژیم پهلوی نشان میدهد از سال ۱۳۲۵ تا ۱۳۵۷، ایران شاهد یکی از گستردهترین دورههای فساد، وابستگی و سرکوب در تاریخ معاصر خود بوده است؛ کارنامهای که نقش مهمی در شکلگیری نارضایتی عمومی و وقوع انقلاب اسلامی ایفا کرد.
انتهای خبر/
لینک کوتاه خبر
نظر / پاسخ از
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نفری باشید که نظر میگذارید!