فاجعه در مدیریت آبهای سطحی؛
بارش بالا رفت، ذخیره سدها آب شد!
بارشهای استان مرکزی به حدود 2.5 برابر میانگین بلندمدت رسیده، اما مجموع ذخیره سدهای اصلی استان کاهش یافته است؛ فاصلهای معنادار که ضرورت عبور از مدیریت چاهمحور به مدیریت یکپارچه منابع آب سطحی و زیرزمینی را نشان میدهد.
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «دیار آفتاب» بارشهای پاییزی برای استان مرکزی، پس از 6 دوره متوالی خشکسالی و نگرانی از تأمین آب، فرصتی ارزشمند ایجاد کرده است. استانی که با کاهش ذخایر سدها و فشار بر منابع زیرزمینی روبهروست، بارندگی بسیار بالاتر از میانگین بلندمدت دریافت کرده؛ اما تصویر مخازن سدهای اصلی آن همچنان نگرانکننده است.
در حالی که متوسط بارش مرکزی به نزدیک دوونیم برابر مقدار معمول رسیده، مجموع آب ذخیرهشده در دو سد اصلی استان نهتنها افزایش نیافته، بلکه نسبت به یک ماه قبل کاهش یافته است.
بارش مرکزی؛ نزدیک دوونیم برابر میانگین بلندمدت
بر اساس جدول وزارت نیرو، از ابتدای سال آبی تا ۱۶ آبان، متوسط بارش کشور ۲۰.۳ میلیمتر بوده است؛ در حالی که میانگین بلندمدت دوره مشابه ۱۷.۵ میلیمتر ثبت شده است. بنابراین، بارندگی کشور در این مقطع حدود ۱۶ درصد بالاتر از میانگین بلندمدت قرار دارد.
در استان مرکزی، افزایش بارش نسبت به شرایط معمول بسیار چشمگیرتر است. متوسط بارندگی استان ۴۹.۸ میلیمتر و میانگین بلندمدت دوره مشابه ۲۰.۲ میلیمتر گزارش شده است؛ یعنی ۲۹.۶ میلیمتر بارش بیشتر و حدود ۱۴۷ درصد افزایش نسبت به میانگین بلندمدت.
این ارقام نشان میدهد مرکزی از نظر میزان افزایش بارش نسبت به شرایط معمول، وضعیت مطلوبی داشته است. با این حال، ارزش چنین فرصتی برای استانی گرفتار تنش آبی، تنها به ثبت درصدهای مثبت در جدول بارش محدود نمیشود؛ اثر آن باید در تقویت منابع قابل استفاده، کاهش فشار بر آبخوانها و افزایش پایداری تأمین آب نیز دنبال شود.
افت دو میلیون مترمکعبی ذخیره سدهای اصلی استان
در سوی دیگر این وضعیت مطلوب بارش، آمار ذخایر سدهای اصلی استان قرار دارد. طبق اعلام وزارت نیرو سد ساوه ۱۹ میلیون مترمکعب و سد کمالصالح ۱۷ میلیون مترمکعب آب دارند؛ در مجموع حدود ۳۶ میلیون مترمکعب.
مجموع ذخیره این دو سد یک ماه قبل حدود ۳۸ میلیون مترمکعب بوده است. بنابراین، موجودی مخازن در این فاصله دو میلیون مترمکعب، معادل حدود ۵.۳ درصد کاهش یافته است.
درصد پرشدگی مجموع مخازن نیز از حدود ۱۰.۲ درصد به ۹.۶ درصد رسیده؛ به این معنا که بیش از ۹۰ درصد ظرفیت آنها خالی است. در همین حال، درصد پرشدگی سدهای کشور ۴۳ درصد اعلام شده است.
پرشدگی سدهای اصلی مرکزی در نتیجه کمتر از یکچهارم میانگین کشوری است؛ فاصلهای که شکنندگی منابع آب سطحی استان و محدود بودن حاشیه اطمینان آن برای تأمین نیازهای پیشرو را آشکار میکند.
در جزئیات نیز سد ساوه تنها ۷ درصد و سد کمالصالح ۱۸ درصد پرشدگی دارند. این وضعیت نشان میدهد حتی پس از بارشهای مطلوب، مسئله ذخایر سدهای استان همچنان جدی است و نمیتوان افزایش بارندگی را معادل عبور از بحران دانست.
افزایش ورودی کشور، بدون توقف کاهش پرشدگی
گزارش وزارت نیرو نشان میدهد از ابتدای سال آبی تا ۱۷ آبان، مجموع ورودی سدهای کشور به ۲.۳۲ میلیارد مترمکعب رسیده است؛ رقمی که نسبت به سال گذشته ۸۰ درصد و نسبت به متوسط ۱۰ساله ۱۱ درصد افزایش دارد.
با این حال، خروجی مخازن در همین دوره ۴.۱۱ میلیارد مترمکعب بوده است. بیشتر بودن خروجی از ورودی سبب شده درصد پرشدگی سدها از ۴۷ درصد در ابتدای پاییز به ۴۳ درصد کاهش یابد.
این ارقام، اهمیت مدیریت همزمان منابع و مصارف را نشان میدهد. افزایش بارندگی و ورودی، هنگامی که با خروج بیشتر آب همراه باشد، الزاماً به افزایش ذخیره منجر نمیشود. در نتیجه، اتکا به بارش بدون تنظیم برداشتها و مدیریت خروجی مخازن، نمیتواند امنیت آبی ایجاد کند.
البته موجودی فعلی سدهای کشور نسبت به دوره مشابه سال گذشته ۳۱ درصد بیشتر است. مسئله، کاهش ذخیره نسبت به ابتدای پاییز و توزیع نامتوازن آب در کشور است؛ مسئلهای که در مرکزی، به دلیل پایین بودن شدید پرشدگی سدهای اصلی، حساسیت بیشتری دارد.
میانگین بارش استان، بهتنهایی تصویر کاملی از وضعیت هر سد ارائه نمیکند. محل وقوع بارش و میزان آن در حوضه آبریز، نقش تعیینکنندهای در تولید روانآب و افزایش ورودی مخازن دارد.
بر اساس آمار هواشناسی مورد استناد، بارش ساوه حدود ۱۱ میلیمتر بوده است؛ رقمی که بهتنهایی انتظار افزایش چشمگیر ذخیره سد ساوه را ایجاد نمیکند.
در مقابل، بارش حدود ۷۴ میلیمتری گزارششده برای شازند، توجه دقیقتر به وضعیت حوضه آبریز کمالصالح را ضروری میسازد. این میزان بارندگی، اهمیت پایش ورودی سد، حفاظت از مسیرهای جریان و بررسی برداشتهای بالادست را بیشتر میکند.
خشکی انباشته خاک، نفوذ آب و فاصله زمانی رسیدن جریان به مخزن، میتواند بخشی از تأخیر در افزایش ذخیره را توضیح دهد. با این حال، مدیریت کارآمد باید همین ویژگیها را مبنای برنامهریزی قرار دهد؛ بهگونهای که بارش، متناسب با شرایط حوضه، به تقویت مخازن یا تغذیه آبخوانها کمک کند.
به جای اتکای بیشتر به چاه، تقویت منابع سطحی جدی گرفته شود
نقطه قابل نقد در رویکرد مقابله با تنش آبی، برجسته شدن احداث و تجهیز چاه بهعنوان راهحل فوری، در مقابل کمرنگ ماندن برنامههای تقویت منابع سطحی است. تأمین اضطراری آب شرب ضرورت دارد، اما نباید تمام توان اجرایی و اعتباری را به برداشت بیشتر از زیرزمین محدود کرد و رسیدگی به حوضههای آبریز و مدیریت روانآب را به حاشیه برد.
اگر برنامه مقابله با کمبود آب، عمدتاً بر حفر چاههای جدید استوار بماند، بحران برطرف نمیشود؛ تنها محل برداشت آب تغییر میکند. در این شیوه، کمبود منابع سطحی با فشار بیشتر بر آبخوانهایی جبران میشود که خود سالهاست با کسری روبهرو هستند.
از این منظر، اولویت دادن به چاه بدون برنامهٌ جبران برداشت و کنترل مصارف، استفاده از پسانداز آبی نسلهای آینده برای عبور از تنگنای امروز است.
پیشآگاهیهای هواشناسی باید در زمان مناسب به آمادگی اجرایی تبدیل شود. بازدید از مسیرهای جریان، شناسایی موانع، حفاظت از بستر و حریم رودخانهها و آمادهسازی تأسیسات مرتبط، از اقداماتی است که باید پیش از ورود سامانههای بارشی در دستور کار قرار گیرد.
سهم مرکزی از منابع مشترک، نیازمند پیگیری اجرایی
موضوع دیگر، سهم استان مرکزی از منابع مشترک و طرحهای تأمین آب مرتبط با سدهای کوچری و پانزده خرداد است. با توجه به سهم بخشهایی از استان در حوضههای تغذیهکننده این منابع، پیگیری تخصیصهای قانونی و بررسی ظرفیت تأمین آب برای مناطق مختلف مرکزی باید جدیتر دنبال شود.
مشارکت یک منطقه در تأمین روانآب حوضه، بهتنهایی به معنای مالکیت همه جریان نیست و حقوق پاییندست و محیطزیست نیز باید رعایت شود؛ اما نیازهای استان مبدأ نیز نباید در برنامهریزیها کمرنگ بماند.
تأمین آب پایدار مرکزی از منابع مشترک، در چارچوب تخصیصهای مصوب و طرحهای دارای توجیه فنی و محیطزیستی، میتواند بخشی از فشار بر چاهها را کاهش دهد. این مطالبه باید با زمانبندی، تأمین اعتبار و پیگیری اجرایی همراه شود.
بارشهای مطلوب، کسری انباشته سالهای خشکسالی را یکباره جبران نمیکند؛ اما فرصتی فراهم میآورد که نباید در مدیریت روزمره بحران گم شود. مرکزی امروز هم به صرفهجویی نیاز دارد و هم به اصلاح شیوه تأمین و بهرهبرداری از آب.
باران، فرصت طبیعت است و تبدیل آن به امنیت آبی، وظیفه مدیریت. نسخه پایدار برای مرکزی، تنها حفر چاه بیشتر نیست؛ حفاظت از حوضههای آبریز، تقویت اصولی منابع سطحی، احیای آبخوانها و مدیریت مصرف باید همزمان در متن تصمیمگیری قرار گیرد.
انتهای خبر/
لینک کوتاه خبر
نظر / پاسخ از
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نفری باشید که نظر میگذارید!