به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پايگاه خبرى تحليلى «ديار آفتاب» امروزه با توجه به چالش‌های جدی در حوزه منابع طبیعی، سال ۱۴۰۵ به عنوان سالی که تأمین آب و برق با دشواری‌هايى روبرو خواهد بود، شناخته می‌شود. در چنین شرایطی، مدیریت بهینه مصرف دیگر یک انتخاب لوکس نیست، بلکه به یک الزام حیاتی و اجتناب‌ناپذیر برای بقای شبکه انرژی تبدیل شده است.

تمركز بر این موضوع، کلید اصلی عبور از بحران‌های احتمالی و حفظ ثبات شبکه انرژی در طول سال جاری است. بدون تغییر رفتار مصرف‌کنندگان و پذیرش ضرورت صرفه‌جویی، فشار بر زیرساخت‌ها به حدی می‌رسد که ممکن است منجر به خاموشی‌های گسترده و آسیب‌های جبران‌ناپذیر اقتصادی شود.

در همين خصوص با رضا غفارى كارشناس مسائل اقتصادى به مصاحبه پرداختيم كه در ادامه به مشروح آن مى پردازيم.

ديارآفتاب: چگونه می‌توان مصرف‌کننده را به سمت صرفه‌جویی سوق داد؟

غفارى: در علم اقتصاد رفتاری و طراحی مکانیسم‌های تشویقیِ قیمتی نهفته است. ذائقه مصرف‌کننده زمانی تغییر می‌کند که صرفه‌جویی صرفاً یک کار اخلاقی نباشد، بلکه به یک تصمیم سودآور اقتصادی تبدیل شود.

ديارآفتاب: منظور از مکانیسم تشویقی دقیقاً چیست؟ آیا صرفاً افزایش تعرفه‌ها کافی است؟

غفارى: خير، افزایش خطی و یکسان تعرفه نه‌تنها عادلانه نیست، که اصلاً مؤثر هم نیست. تجربه و مستندات شرکت توانیر نشان می‌دهد که راهکار مؤثر، «تعرفه‌گذاری پلکانی» است. طبق این طرح، مشترکان به چهار گروه تقسیم می‌شوند.

طبق آخرین تغییرات تعرفه‌ای اعلام‌شده از سوی شرکت توانیر، تقسیم‌بندی مشترکان برق معمولاً به صورت پله‌ای و بر اساس میزان مصرف نسبت به الگو که معمولاً ۲۰۰ کیلووات‌ساعت در ماه برای مناطق عادی است، انجام می‌شود به اين صورت گروه اول، کم‌مصرف‌ها هستند که مصرفی بین صفر تا نصف الگوی مصرف دارند. این گروه که مصارف بسیار پایینی دارند، مشمول ارزان‌ترین نرخ محاسبه می‌شوند. در برخی طرح‌ها، این دسته از مشترکان حتی مشمول پاداش صرفه‌جویی نیز می‌گردند که انگیزه بالایی برای کاهش بیشتر مصرف ایجاد می‌کند.

گروه دوم، دارای الگوی مصرف هستند که مصرف آن‌ها تا سقف الگو، یعنی حدود ۲۰۰ کیلووات‌ساعت در ماه است. این دسته شامل ۷۵ درصد مشترکان می‌شود و با قیمت پایه یا یارانه‌ای محاسبه می‌گردد. هدف اصلی از این گروه، حفاظت تعرفه‌ای و حمایت از مصرف‌کنندگان عادی جامعه است تا فشار مالی زیادی متحمل نشوند.

گروه سوم، پرمصرف‌های ملایم هستند که مصرفی بین یک تا ۱/۵ برابر الگو دارند. ورود به این حیطه به معنای ورود به قیمت تمام‌شده انرژی است. در اینجا تعرفه به صورت پلکانی افزایش می‌یابد تا مصرف‌کننده را به بازگشت به الگوی مصرف عادی ترغیب کند و از اتلاف انرژی جلوگیری نماید.

گروه چهارم، پرمصرف‌های حاد هستند که مصرفی بیش از ۱/۵ یا ۲/۵ برابر الگو دارند. این گروه مشمول جریمه سنگین شده و بالاترین نرخ را پرداخت می‌کنند. این نرخ گاهی تا پنج برابر نرخ پایه است تا هزینه واقعی تأمین انرژی را نشان دهد و مانع رانت‌خواری انرژی شود.   

این مکانیسم بر اساس اصل «عدالت عمودی» عمل می‌کند؛ به‌عنوان مثال کسانی که بیشتر مصرف می‌کنند (بیش از ۲/۵ برابر الگو) باید تا پنج برابر نرخ پایه هزینه پرداخت کنند تا بتواند یارانه پنهان انرژی را به سمت جبران هزینه‌های واقعی تأمین هدایت کند و مانع از رانت‌خواری پرمصرف‌ها شود.

ديار آفتاب: یعنی تمرکز فقط بر جریمه پرمصرف‌هاست؟

غفارى: خير، نکته حائز اهمیت این است که این مکانیسم برای ۷۵ درصد مشترکانی که باید زیر الگوی مصرف باشند، طراحی شده است. مهم‌ترین ابزار ترغیب‌کننده، «پاداش صرفه‌جویی پلکانی» است. برای مثال، مشترکانی که مصرف ماهانه آن‌ها کمتر از ۱۵۰ کیلووات‌ساعت باشد، به ازای هر کیلووات‌ساعت کاهش نسبت به سال قبل، پاداش نقدی دریافت می‌کنند. این یعنی قبض برق می‌تواند به یک برگ سودآور تبدیل شود، نه یک بدهی.

ديار آفتاب: آیا این مداخلات قیمتی برای قشر ضعیف جامعه تورمی ایجاد نمی‌کند؟

غفارى: اينجا ظرافت کار وجود دارد. الگوی مصرف فعلی بر اساس رفتار عمومی تعریف شده، نه تعداد نفرات و این یک چالش است. اما اگر نظام تعرفه‌گذاری به درستی اجرا شود، برای اقشار کم‌درآمد که مصرف پایینی دارند، نه‌تنها گران نخواهد بود، بلکه شامل حال آن‌ها می‌شود که با نیم‌نرخ محاسبه شوند.

همچنین در بخش آب، باید نظارت هوشمندانه‌تری بر مصارف غیرمجاز (مانند پمپ‌های کم‌بازده کشاورزی) صورت گیرد تا هزینه‌ها به جای فشار بر سفره‌های زیرزمینی، جبران شود. ما باید از هوش مصنوعی برای شناسایی دقیق مصارف غیرمتعارف استفاده کنیم و هزینه واقعی انرژی را بر دوش کسانی بگذاریم که الگوی مصرف را نقض می‌کنند.

ديار آفتاب: جمع‌بندی شما به عنوان یک توصیه اقتصادی برای شهروندان چیست؟

غفارى: توصيه من این است که شهروندان نگاه خود را به صرفه‌جویی تصحیح کنند. در ادبیات اقتصاد خرد، صرفه‌جویی به معنای محرومیت نیست؛ بلکه یعنی کاهش هزینه فرصت.

با ساده‌ترین اقدامات مانند تنظیم کولر روی ۲۴ درجه یا استفاده از ماشین‌های لباسشویی در ساعات غیرپیک، نه‌تنها ۳۵ تا ۵۰ درصد قبض خود را کاهش می‌دهید، بلکه مشمول دریافت پاداش می‌شوید. در شرایطی که تورم فشار مضاعفی بر سبد خانوار وارد می‌کند، صرفه‌جویی در مصرف آب و برق، هوشمندانه‌ترین راه برای خلق ارزش افزوده در درون خانه بدون نیاز به سرمایه اولیه است.

انتهاى خبر/